Het Schilderboek

Related persons

Was written by

Literature

Is included in

Basic data

Mander, Karel van: Het Schilderboek
Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969

Digitized version or full text

http://www.dbnl.org/tekst/mand001schi01_01/

Mentioned in annotations in the text

Van Mander erwähnt an dieser Stelle »een oudt Man met eenen grooten baert, dat een sonderlingh schoon werck is, en is te Delft in de Cat« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Michiel Ianssen Miereveldt, Schilder van Delft, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 281r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630vyRq22]); dieses Bildnis konnte jedoch ebenso wenig wie die von Sandrart erwähnten Bilder identifiziert werden, vgl. Mander/Miedema 1994–99 [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. V, S. 171.
Christina Posselt, 06/10/2009

An dieser Stelle ist Sandrart eine fehlerhafte Übersetzung von van Manders Schilderboeck [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969] unterlaufen: Van Mander berichtet, der gefoppte Spanier sei zum Markgrafen »Ernestus« gelaufen – also zum Erzherzog Ernst von Österreich (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Frans en Gillis Mostart, ghebroeders, en Schilders van Hulst, in Vlaender, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 261r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630wbBjQ3]). Den darauf folgenden Satzanfang mit dem Namen »Gillis« – gemeint ist der Maler Gillis Mostaert – übergeht Sandrart, so dass sich gemäß seinem Text der Markgraf bei einem gewissen »Ernestus Gillis« aufhielt.
Christina Posselt, 01/05/2010

Hans von Aachen hat mehrere Selbstbildnisse geschaffen (vgl. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 397, Anm. 612). Zwar können die erhaltenen Exemplare der von Mander übernommenen Erwähnung nicht zweifelsfrei zugeordnet werden, das in Venedig entstandene Gemälde gilt jedoch als verschollen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans van Aken, uytnemende Schilder van Cuelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 289v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630wlaT40] und Jacoby 2000 [Jacoby, Joachim: Hans von Aachen 1552–1615, München 2000], S. 222). Das Selbstporträt in Wien ist zwar früher entstanden, dürfte vom Typus aber ähnlich sein und zeigt ebenfalls den beschriebenen lachenden Gesichtsausdruck. Auch von Gaspar Rem, der es ablehnte, den Künstler in seiner Werkstatt aufzunehmen, hat sich ein Porträt von der Hand von Aachens erhalten; vgl. Fučíková 1971 [Fučíková, Eliška: »Quae praestat iuvenis vix potuere vici«: Hans von Aachens Selbstbildnis in Köln, in: Wallraf-Richartz-Jahrbuch, XXXIII, 1971, S. 115–124].
Christina Posselt, 02/06/2010

Dieser nicht ganz einfach zu verstehende Satz, der im Duktus von Sandrarts Vorlage van Mander gehalten ist (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Antonio Licinio, van Pordenone, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 127v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630wqUYrS]), bezieht sich auf Pordenones Fassadengestaltung des Palazzo Tinghi in Udine. Die beschriebene korinthische Säule mit dem Kardinalshut ist noch zu sehen, im Gegensatz zu der Sirene, die aber zusammen mit dem Element des Wassers, in dem die Säule steht, zur Imprese Pompeo Colonnas gehört, zu dem der Auftraggaber Tinghi in freundschaftlicher Beziehung stand; vgl. Cohen 1974 [Cohen, Charles E.: Pordenone’s Painted Facade on the Palazzo Tinghi in Udine, in: The Burlington Magazine, CXVI, 1974, S. 445–457], S. 445 f.
Christina Posselt, 05/21/2010

An dieser Stelle scheint Sandrart aus einer Person zwei gemacht zu haben: bei van Mander liest sich die betreffende Stelle in Bezug auf Dirk Jacobsz: »op de deurkens comen de conterfeytselen van Dirick Iacobsz. van Montfoort« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Aertgen van Leyden, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 237v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632YINjO2]).
Christina Posselt, 01/18/2011

Eine Person dieses Namens taucht in der Aufzählung an der entsprechenden Stelle bei van Mander nicht auf (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 120v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]), so dass Sandrart diesen möglicherweise als Zusatz zu Penni einsetzt.
Christina Posselt, 03/22/2011

Bei van Mander heißt es »dat ick niemant in onsen tijd sagh, noch en vernam […]« statt »in Teutscher Sprach ans Liecht gekommen« (Mander, Het Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 4v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 56.
Julia Kleinbeck, 04/20/2011

Eine Sinnverschiebung zu van Mander: »zeghe-teeckene (=Siegeszeichen) onse Pictura tot haer verciernghe heeft« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol.4r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 55.
Julia Kleinbeck, 04/20/2011

Dürer wird bei van Mander zwar erwähnt (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Analogie Proportie, oft maet der Lidtmaten eens Menschen Beeldts. Het derde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 11r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zCddoC]), das Folgende jedoch nicht auf ihn bezogen; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 68.
Christina Posselt, 04/26/2011

Van Mander nennt an dieser Stelle Tintoretto und Tizian (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Landtschap. Het achtste Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 36r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zTKsSE]), siehe auch Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 71.
Christina Posselt, 04/26/2011

Mander betont die Schwierigkeit bei der Darstellung dieser nicht körperhaften Elemente, die deshalb »gheest« bedürfe (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Landtschap. Het achtste Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 37v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zTKsSE]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 71.
Christina Posselt, 04/26/2011

Dieser Vergleich wird bei Mander im folgenden mit der Geschichte des Prometheus erläutert (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 46v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 72.
Christina Posselt, 04/27/2011

Sandrart kürzt diesen Passus nach Mander und gibt die technischen Angaben leicht verändert wieder (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 47r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 72.
Christina Posselt, 04/27/2011

Bei Mander heißt es hier, dass das Auge daran hängenbleibe (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 48r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 72.
Christina Posselt, 04/27/2011

An dieser Stelle entfällt der Quellenhinweis auf Vasari wie ihn Mander anführt (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 48r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 72.
Christina Posselt, 04/27/2011

Dies wird bei Mander mit Verweis auf Vasari nur auf Tizian bezogen ausgeführt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 48v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), während Sandrart die Qualität der »sprezzatura« hier verallgemeinert, vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 72.
Christina Posselt, 04/27/2011

Hier bezieht sich Sandrart auf die detaillierteren Angaben bei van Mander, dessen 28. Vers Sandrart auslässt. Darin beschreibt Mander wie man eine Säule durch zwei Punkte in drei Teile teilt, um die größte Helle neben den dunkelsten Ton zu setzen und durch diese Farbverteilung die harte Konturierung zu vermeiden (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 48v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 61, Anm. 6 und S. 73, Anm.2.
Christina Posselt, 04/27/2011

Mander spricht hier explizit von »incarnaten« (siehe Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 49r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]), vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 73, Anm. 4.
Christina Posselt, 04/27/2011

Sandrart kürzt eine Passage von Mander, in der er u. a. mit Bezug auf Vasari einige Werke Raffaels (»Petrus Martyr«, »Transfiguration«) als Beispiele für diese Art der Kolorierung anführt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 49v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ykFnLL]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 73.
Christina Posselt, 04/27/2011

Sandrart lässt hier u.a. den Proportionen-Vergleich des Menschen mit einer Säule weg, den van Mander anführt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 12r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632XVXfMx]), siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008], zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 74.
Christina Posselt, 05/02/2011

Van Mander nennt an dieser Stelle konkret Raffael, Michelangelo und Giambologna (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 12v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zlIFIR]), siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 74.
Christina Posselt, 05/02/2011

Karel van Mander bringt an dieser Stelle seines IV. Kapitels »Van der Actitude« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 13v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zlIFIR]), den Vergleich mit der gekünstelten Art der Schauspieler (»Camerspeelders«), die dem Maler nicht angemessen ist; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 75.
Christina Posselt, 05/03/2011

Sandrart kürzt van Manders Ausführungen um einige Beispiele. So nennt Mander den antiken Künstler Demon sowie die allegorische Figur der Alcina aus Ariosts »Orlando furioso« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 14r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zlIFIR]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 75.
Christina Posselt, 05/03/2011

Sandrart gibt hier nicht die Epitheta wieder, die van Mander in Vers 36–38 bringt (Plinius, Zeuxis, Castiglione, u.a.: vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 14v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zlIFIR]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 75.
Christina Posselt, 05/03/2011

Ähnlich heißt es bei van Mander über die Affekte als den vornehmsten Teil der Kunst (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Wtbeeldinghe der Affecten, passien, begeerlijckheden, en lijdens der Menschen. Het seste Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 27r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63109NAfR]) und bei Leonardo (vgl. Leonardo, Trattato (1651) [Vinci, Leonardo da: Trattato della Pittura, ], Come si de’ cognoscere una buona pittura, et che qualità de’hauere à esser buona, überprüft anhand der Ed. Ludwig 1882 [Leonardo da Vinci (Autor)/Ludwig, Heinrich (Hrsg.): Das Buch von der Malerei, nach dem Codex Vaticanus Urbinas 1270, hrsg., übers. und erläutert von Heinrich Ludwig, 3 Bde., Wien 1882], Kap. 409, Bd. I, S. 400 f.); siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 78.
Christina Posselt, 05/03/2011

Mander bringt den Ordo-Gedanken zwar mit demselben Bild zum Ausdruck (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Actitude, welstandt, ende weldoen eens Beelts. Het vierde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 15r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zlIFIR]), Sandrart betont dabei aber stärker die Rolle der Obrigkeit, vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 79.
Christina Posselt, 05/03/2011

Diese Passage ist um einige Formulierungen van Manders gekürzt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 15v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8]). So führt dieser aus, dass man die Figuren nicht zu eng wie in einen Kasten gesperrt darstellen solle, sie nicht vom unteren Rand überschneiden lassen dürfe und sie nicht wie in den Bildraum hineingekrümmt wiedergeben solle: »maeckt u volck geen slaven«; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 79.
Christina Posselt, 05/03/2011

Van Mander bringt an dieser Stelle einen Vergleich zu den Rednern, die ihr Thema zuerst im Geiste imaginieren und es dann mit geistreichem rhetorischen Schmuck ausdrücken (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 15v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8], Vers 8); siehe auch Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 79.
Christina Posselt, 05/03/2011

Van Mander erläutert die vielfigurige Komposition am Beispiel der Reiterschlacht, vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 16r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8], Vers 15; siehe auch Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 79.
Christina Posselt, 05/03/2011

Van Manders Argumentation verläuft hier anders (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 16v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8]): Michelangelo habe sich auf die einzelne Figur konzentriert, weshalb es im »Jüngsten Gericht« keine Ausblicke gebe; dies sei aber zu entschuldigen, da schließlich die Regeln für das Volk gemacht seien und nicht umgekehrt; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 79.
Christina Posselt, 05/03/2011

Bei van Mander in der entsprechenden Marginalie: »institutus, lib. 2. paragrapho 27« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 4r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 55.
Julia Kleinbeck, 05/10/2011

Van Mander weist an dieser Stelle auf die Fülle und Vielgestaltigkeit der Figuren hin (»een meerder abondancy«), die in der Komposition wie einzelne Stimmen zu einer Harmonie zusammengefügt werden müssen (»En als veelderley gheluydt der Musijcken/maeckt Harmonie«), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 16v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 80.
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander spricht an dieser Stelle über die »varietas« nicht von den Affekten, sondern von »stellinghen, bootsen, werckelijck pleghen,/Ghestalt, natuere, wesen, en gheneghen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Ordinanty ende Inventy der Historien. Het vijfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 17r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310Ky7J8] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 80).
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander wählt hier ein etwas anderes Bild mit dem Widerschein der Sonne an den Wolken vor ihrem Aufgang (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van de Reflecty, Reverberaty, teghen-glans oft weerschijn. Het sevende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 29r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310loVq3] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 80).
Christina Posselt, 05/10/2011

An dieser Stelle kommt Sandrart van Manders Aussage ganz nahe, dass die Reflexe im Kolorit dem Feuer gleichen müssen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van de Reflecty, Reverberaty, teghen-glans oft weerschijn. Het sevende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 31v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310loVq3] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 81).
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander geht hier ausführlicher auf die Qualitäten von Raffaels »Befreiung Petri aus dem Kerker« in der Stanza die Eliodoro ein: vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van de Reflecty, Reverberaty, teghen-glans oft weerschijn. Het sevende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 32r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310loVq3]; Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 81.
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander präzisiert diese Ausführungen an mehreren Stellen: so habe sich Lucas van Leyden eingehend mit Gewandstudien beschäftigt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 43r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]) und sei zusammen mit Dürer ein Vorbild für die Italiener. Zudem nennt Mander einige Blätter zur Veranschaulichung (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 43v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]); siehe dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 82.
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander spricht hier nicht mehr von Dürer, sondern erläutert allgemein, wo der Künstler Falten darstellen muss, wenn sich die Glieder (Knie, Ellenbogen, Achsel) biegen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 43r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]); siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 82.
Christina Posselt, 05/10/2011

Van Mander geht noch präziser auf das Fliessen der weiblichen Gewänder ein, spricht dabei speziell auch über Seide. Als Gegenbild verweist er auf den Eindruck von Tauen oder Schnüren, der durch eine natürliche Manier vermieden werden müsse (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 42v und fol.43v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]); siehe dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 82.
Christina Posselt, 05/10/2011

Während van Mander Raffael und die Antiken nicht in einen direkten Vergleich stellt wie dies Sandrart vornimmt, gibt Sandrart wiederum nicht van Manders Bemerkungen zu Michelangelo wieder (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 44r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]); siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 82.
Christina Posselt, 05/10/2011

Mit dieser – von Sandrart verkürzt wiedergegebenen Argumentation – wird Michelangelo von van Mander kritisiert (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 44r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]); siehe dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 83.
Christina Posselt, 05/10/2011

Bei van Mander an entsprechender Stelle:»eenigh besonder deel« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 5v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]). In der lateinischen Edition der Teutschen Academie von 1683: »Nec ad universa …«; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 57.
Julia Kleinbeck, 05/10/2011

Vgl. hierzu auch die Ausführungen van Manders, der für die Verteilung der Falten den Vergleich mit einem Baum anführt, der seine Äste entfaltet; es soll vermieden werden, dass das Gewand wie ein Sack herunterhängt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 43r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 83).
Christina Posselt, 05/10/2011

Sandrart lässt hier van Manders Textstelle zur Campaspe aus, die laut Plinius (Plin. nat. [Plinius: Naturalis Historia, ] 35,36) Apelles geschenkt worden war (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 4r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]); vgl. auch Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 55.
Julia Kleinbeck, 05/10/2011

Bei van Mander ist hier von »Conterfeytsele nac t’leven« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op den grondt der edel vry Schilder-const, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 6r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xbkyqh]) die Rede, in der lateinischen Edition der Teutschen Academie von 1683 als »icones vivorum« bezeichnet; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675,I, Buch 3 (Malerei), S. 58.
Julia Kleinbeck, 05/11/2011

Bei van Mander an entsprechender Stelle: »schilder en schilder« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Exhortatie, oft Vermaninghe, aen d'Aencomende Schilder-jeucht. Dat eerste Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 1r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630ybh2wr]); vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 58.
Julia Kleinbeck, 05/11/2011

Hier scheint Sandrart das von van Mander angeführte Beispiel nach Plinius (Plin. nat. [Plinius: Naturalis Historia, ] 35, 125) missverstanden zu haben: nicht um den Rock, sondern um das »conterfeytese« der Glycera beim Blumenbinden geht es (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 45v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84).
Christina Posselt, 05/18/2011

Mander führt an dieser Stelle das Bild des Blumenstreuenden Lenz an (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 45v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]). Ein Bezug zu Ovids Erzählung von Chloris, die durch ihre Heirat mit Zephir in Flora verwandelt wird (Ovid, Fasti [Ovidius Naso, Publius: Fasti, ] V, 183–228), scheint hier zugrunde zu liegen (vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84).
Christina Posselt, 05/18/2011

Dieser Passus liest sich bei van Mander in leicht abgewandelter Form:»Heffen wy nu d’ooghen op van dees weyden,/Wy sien een sorteren, om wel op t’achten,/Aen den booghden Hemel daghen en nachten.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 45v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]; dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84).
Christina Posselt, 05/18/2011

Bei van Mander finden sich die Paarungen von Rot und Blau, Purpur und Grün sowie Purpur und Blau (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 45v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]; Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84).
Christina Posselt, 05/18/2011

In dem Verweis auf den Regenbogen rafft Sandrart eine längere Passage, die sich in einem vorhergehenden Kapitel von van Mander findet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van de Reflecty, Reverberaty, teghen-glans oft weerschijn. Het sevende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 29v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/6310loVq3]). Leonardo führt den Regenbogen als Vorbild der Farbharmonie an (vgl. Leonardo, Trattato (1651) [Vinci, Leonardo da: Trattato della Pittura, ], Kap. XCIX, Dell’accompagnare li colori l’un con l’altro, e che l’uno dia gratia all’altro, überprüft anhand der Ausgabe Leonardo, Trattato 1651 (ital. Editio princeps Du Fresne) [Vinci, Leonardo da: Trattato della pittura, Paris (Langlois) 1651], S. 28; siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84).
Christina Posselt, 05/18/2011

Van Mander führt an dieser Stelle noch Bruegel als Beispiel an und vergleicht die Grau-Schattierungen mit den Sinnsprüchen in Reden und dem Pfau als »Indiaensche Voghelen, uytsteken/Onder ander Voghels« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL4, fol. 46r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]); Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 84.
Christina Posselt, 05/18/2011

Bei van Mander liest sich dieser Passus etwas anders: Raffaello Motta habe sich bei der Arbeit mit anderen Malern im Belvedere »lichte graeuwkens« bedient, während die anderen »schoone verfkens« verwendeten und wie die Bienen nach Honig eilten (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 46r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]; dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 85).
Christina Posselt, 05/18/2011

Van Mander äußert sich dazu genauer: bei Aktdarstellungen und Draperien sind »aerdt en gheneghen« zu unterscheiden, in der Landschafts- und Architekturdarstellung sind die Darstellungselemente wohl voneinander abzusetzen und die Lokalfarben gut zu verteilen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 45r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0]; dazu Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 85).
Christina Posselt, 05/18/2011

Hier verzichtet Sandrart auf den Vergleich mit Phaeton, den van Mander am Ende seines XI. Kapitels bringt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Sorteren, en byeen schicken der Verwen. Het elfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 46r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Dhysn0] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 85).
Christina Posselt, 05/18/2011

Auch van Mander warnt vor den giftigen Pigmenten Grünspan und »Orpigment« (Auripigment, Arsenblende oder Rauschgelb bzw. als chemische Bezeichnung Arsen(III)-sulfid), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Verwen oorsprong, natuere, cracht en werckinge. Het derthiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 50r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631E4dP6q] und Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 85.
Christina Posselt, 05/18/2011

Eine ähnliche Anleitung zur Verteilung der Farben unter Berücksichtigung der Perspektive gibt van Mander in Kap. VIII über die Landschaftsmalerei (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van het Landtschap. Het achtste Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 35r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630zTKsSE]). Sinngemäß äußert sich auch Leonardo: »Sia osservata la diminutione delle qualità de’ colori insieme con la diminutione de’ corpi ove si applicano« (vgl. Leonardo, Trattato (1651) [Vinci, Leonardo da: Trattato della Pittura, ], Kap. CCCLVI, Della diminutione de’ colori e corpi, hier zitiert nach der Ausgabe Leonardo, Trattato 1651 (ital. Editio princeps Du Fresne) [Vinci, Leonardo da: Trattato della pittura, Paris (Langlois) 1651], S. 106); siehe Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 85.
Christina Posselt, 05/18/2011

Van Mander stellt hier die Farben an den Anfang der Schöpfung: »Begin, ghedaent’, en het wesen ontfinghen,/Al wat de ooghe mach sichtbaer bestringhen,/Hoe veel, verscheyden, en hoe vreemdt van wesen,/Het heeft al zijn coleur ghehadt van desen« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Verwen oorsprong, natuere, cracht en werckinge. Het derthiende Capittel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 50r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631E4dP6q]; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 86).
Christina Posselt, 05/18/2011

Es entfällt hier die Berufung auf Plinius sowie die Namensgebung nach Ländern (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Verwen oorsprong, natuere, cracht en werckinge. Het derthiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 50v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631E4dP6q]; Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 86).
Christina Posselt, 05/18/2011

Bei van Mander schließt dies als Beitrag zum Ruhm der Farben an; zudem weist er darauf hin, dass die Schriften auch Streit, Blutvergießen, Schmerz und Freude verursachen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van der Verwen oorsprong, natuere, cracht en werckinge. Het derthiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 51v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631E4dP6q]). Es folgen vier Strophen zu den »Indianern«; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 86.
Christina Posselt, 05/18/2011

Van Mander behandelt an erster Stelle seines Kap. XIV als vornehmste Farbe Gold (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Bediedinghen der Verwen, watter mede beteyckent can worden. Het veerthiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 52v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632WQDxxI]), später auch Silber (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Bediedinghen der Verwen, watter mede beteyckent can worden. Het veerthiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, ebda. fol. 54r). In der Tradition von Alberti rät er davon ab, es als Pigment im Bild zu verwenden und vielmehr den Effekt durch das Kolorit zu erreichen; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 87.
Christina Posselt, 05/18/2011

Van Mander bringt in Kap. XII eine andere, von Sandrart ausgelassene Angabe (Strophe 28): Indem eine Säule durch zwei Punkte in drei Teile geteilt wird und auf dem ersten Punkt die größte Helle, auf dem zweiten der dunkelste Ton verteilt wird, könnten die harte Konturierung der älteren Meister vermieden wird, die die größte Helligkeit an den Kanten zeigen (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van wel schilderen, oft Coloreren. Het twaelfde Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 48v [Accessed: 2012-01-06. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/64UhCN8nT]). Van Manders Kap. VII handelt vom Wiederscheine, das von Sandrart nur sehr teilweise für Kap. XI verwendet wurde. Van Mander gibt aber dort keine derartige Anleitung. Auch Leonardo bringt detaillierte Beobachtungen; vgl. Klemm, Notizen [Klemm, Christian: Handschriftliche Notizen zu Joachim von Sandrarts »Teutscher Academie der Bau- Bild- und Mahlereykünste« 1675, freundlicherweise zur Verfügung gestellt November 2008] zu TA 1675, I, Buch 3 (Malerei), S. 61.
Christina Posselt, 05/18/2011

Dieser und die folgenden beiden Paragraphen weichen leicht von den Informationen van Manders ab: vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op het leven der Moderne Italiaensche Schilders, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 93r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631EFZteT].
Christina Posselt, 07/06/2011

Während van Mander das Jahr 718 nennt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op het leven der Moderne Italiaensche Schilders, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 93v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631EFZteT]), gibt Sandrart die korrekte Jahreszahl an.
Christina Posselt, 07/06/2011

Van Mander gibt hierzu »Anno 742« an (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op het leven der Moderne Italiaensche Schilders, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 93v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631EFZteT]), wobei die Synode von Hiereia, bei der die Herstellung und Verehrung von Bildern als Häresie veruteilt wurde, tatsächlich 754 stattfand.
Christina Posselt, 07/06/2011

Die folgenden beiden Abschnitte lassen wieder einige Abweichungen von van Mander erkennen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Voor-reden, op het leven der Moderne Italiaensche Schilders, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 93v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631EFZteT]).
Christina Posselt, 07/06/2011

Van Mander fügt an dieser Stelle noch eine bekannte Anekdote ein: als Karl von Anjou den Künstler in seiner Werkstatt besuchte, da Cimabue ihm ein Madonnenbild präsentieren wollte, habe sich auch das Volk hinzugedrängt und mit Beifall und Jubel reagiert. Entsprechend heiße noch heute der Ort, an dem sich Cimabues Werkstatt befand »Borgo allegri« (»Vroyborgh«), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het Leven Der Moderne, oft dees-tijtsche doorluchtighe Italiaensche Schilders, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 94v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631ERD6ww].
Christina Posselt, 07/06/2011

Sandrart lässt hier eine Anekdote aus, die van Mander schildert: Buffalmaccos Nachbar mit dem bezeichnenden Namen »Capodoca« (Ganskopf) habe seine Frau zu nächtlicher Arbeit angetrieben und dem Künstler somit den Schlaf geraubt. Dieser habe ein Loch in die Mauer zum Nachbarhaus und der dortigen Kaminstelle gebohrt und dem Capodoca die Suppe versalzen. Der daraufhin beschuldigten Ehefrau kommt Buffalmacco eigennützig zuhilfe und erklärt ihrem Mann, ihre Übermüdung durch nächtliche Arbeit sei an diesem Missgeschick schuld – woraufhin die nächtliche Ruhe wieder einkehrt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Bonamico Buffalmacco, Schilder van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 98v f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631F6d4sE]).
Christina Posselt, 07/06/2011

Als Einleitung zur Vita Simone Martinis geht van Mander auf den Wert der schriftlichen Memoria ein. Der ewige Ruhm der Künstler sei durch deren eigene Werke nicht genügend gesichert und bedürfe der Fixierung durch das geschrieben Wort (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Simon van Siena, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 100r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631FNNGOO]). Damit wird auf die humanistische Debatte rekurriert, bei der es um den Stellenwert von bildlicher und schriftlicher Werke im Kontext der Erinnerungs- und Ruhmeskultur ging.
Christina Posselt, 07/06/2011

Van Mander präzisiert dies noch durch den Satz: »Simon en was den alderbesten niet in Const van teyckenen, maer van natueren vielen hem veel inventien by, veel en seer wel dede hy nae t’leven: en maeckte seer veel wercken buyten en binnen s’landts.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Simon van Siena, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 100r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631FNNGOO]).
Christina Posselt, 07/06/2011

In den einführenden Worten zu dieser Vita hebt van Mander auf den vorbildlichen Charakter des Künstlers ab, der nach virtù streben und damit seinem Vaterland Ehre und Ruhm bereiten solle (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Simon van Siena, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 100r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631FNNGOO]).
Christina Posselt, 07/06/2011

Bei van Mander der leicht abgewandelte Wortlaut: »Hoc uno dici poterat Florentia felix/Vivente: at certa est non potuisse mori.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Taddeus Gaddi, Florentijnsch Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 100v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631FXP9cL]).
Christina Posselt, 07/06/2011

Van Mander zitiert vor dieser von Fabio Segni verfassten Inschrift eine andere Grabschrift aus der Feder Annibale Caros (1507–1566): »Pinsi, & la mia pittura al ver fu pari;/L’attegiai, l’auvivai, le diedi il moto;/Le diedi affetto, insegni il Buonarotto./A tutti gli altri; & da me solo impari./Door Annibal Caro.«, die er auch übersetzt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Masaccio, van het Casteel S. Ian te Valdarno, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 102v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631GCJKq0]).
Christina Posselt, 07/07/2011

Bei van Mander heißt es an dieser Stelle schlicht: »die daer oock quamen hun beginsel nemen, soo datmen sagh en verhopen mocht, dat hy in toecomenden tijdt wonder dinghen doen soude« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Leon Baptista Alberti, Florentijnsch Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 103r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631GM603P]).
Christina Posselt, 07/07/2011

Hier gibt van Mander das korrekte Datum 1475 an (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Domenicus Girlandaio, Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 106r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631GqmMdS]): in diesem Jahr wurde das heute in der National Gallery in London aufbewahrte Gemälde der Sebastiansmarter der Gebrüder Pollaiuolo vollendet.
Christina Posselt, 07/07/2011

Van Mander verwendet an dieser Stelle (wie auch an einigen anderen) die Bezeichnung »tronie« (niederl. für Kopf, Gesicht oder Gesichtsausdruck), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Sandro Botticello, Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 106v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631H1bAsj] – ein Begriff, der auch als eigene Bildgattung für porträtähnliche Charakterstudien besonders in den Niederlanden des 16. und 17. Jahrhunderts Anwendung fand.
Christina Posselt, 07/07/2011

Van Mander fügt an dieser Stelle noch die Anekdote über den Verkauf eines Bildes von Biagio d’Antonio (1446–1516) an, dem sein Lehrer Botticelli und der Käufer einen Streich spielen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Sandro Botticello, Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 107r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631H1bAsj]).
Christina Posselt, 07/07/2011

Sandrart korrigiert hier van Mander, der irrtümlich als Sterbejahr 1388 angibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Andries Verrocchio, Schilder, Beeldt-snijder, en Bouwmeester, Florentijn, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 107v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631H81bt3]).
Christina Posselt, 07/07/2011

An dieser Stelle formuliert van Mander weniger bildreich: »Dusdanige berispingen quelden Andreas, maer waren hem vorderlijck: want bekennende dat hy ten deele de waerheyt seyde« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andreas Mantegna, Schilder van Mantua, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 108r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HDX8Kz]).
Christina Posselt, 07/07/2011

Van Mander erwähnt an dieser Stelle als weiteres in Rom entstandenes Werk noch ein Marienbild mit einem schlafenden Jesuskind in einer Landschaft (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andreas Mantegna, Schilder van Mantua, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 108v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HDX8Kz]).
Christina Posselt, 07/07/2011

Van Mander erwähnt an dieser Stelle noch die Arbeiten für die Kapelle des Filippo Strozzi (1428–91) in Santa Maria Novella in Florenz (namentlich »die Erweckung der Drusiana durch den Heiligen Philipp«, vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Philippo Lippi, Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 109r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HL64Fj]), die Filippino 1487 begonnen und – durch seinen Aufenthalt in Rom unterbrochen – 1502 vollendete.
Christina Posselt, 07/07/2011

Van Mander zählt hier auch noch Spanien auf (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Pieter Perusijn, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 110v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HVIJOa]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Van Mander äußert sich auch zum Motiv: »het was van Adam en Eva, daer sy sondighen, van wit en swart, te weten, gehooght met loot-wit« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 112r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Lodovico Sforza wurde 1476 nach der Ermordung seines älteren Bruders Galeazzo Maria zum Herrscher von Mailand. Sowohl Sandrart als auch van Mander, der hierfür die Jahreszahl 1494 angibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 113r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]), irren.
Christina Posselt, 07/08/2011

Van Mander spricht hier von der Leier (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 113r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Van Mander nennt hier explizit auch die Namen der Mitglieder der Herzogsfamilie: Beatrice (d’Este), Massimiliano und Francesco (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 113v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Dass sich dieses Bildnis in Fontainebleau befand, davon weiß van Mander zu berichten : »dit voer oock ten lesten in Vranckrijck, en wert bewaert tot Fonteyne Bleau voor den Coningh« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 114r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Van Mander erwähnt hier noch ein anderes Werk: »Op een ander penneel conterfeytte hy een Kindt, dat schoon en wonder gracelijck is.« (Vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 114v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Bei van Mander liest sich dies etwas abweichend: »Hy was een wonder Man, van schoonheyt, welsprekenheyt, en sterckheyt, metter handt een muyr ancker, en hoefijser voudende, als oft loot waer gheweest« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lionardo da Vinci, Schilder, en Beeldt-snijder, van Florencen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 115r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631HsEqxo]).
Christina Posselt, 07/08/2011

Sandrart nimmt eine leichte Umstellung in der Nennung der Wissenschaften vor und lässt einen Satz van Manders aus: »alwaer gheconterfeyt zijn alle de Wijsen van de Weerelt, op verscheyden wijse disputerende« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 118r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Van Mander nennt auch die Titel dieser Bücher: Der »Timaios« des Plato und die »Nikomachische Ethik« von Aristoteles (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 118r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Hier korrigiert Sandrart van Mander, der Papst Pius an dieser Stelle nennt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 118r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]). Es war jedoch Julius II., der Raffael den Auftrag für die Fresken der Vatikanischen Stanzen gab.
Christina Posselt, 07/11/2011

Wie an früherer Stelle nennt van Mander auch hier fälschlicherweise Pius II. (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 118v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Mit dem Wort »anordnen« verbindet sich bei van Mander eine etwas andere Bedeutung: »waer aen blijckt, wat Raphael voor een ordineerder was« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 119r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

An dieser Stelle gibt van Mander das zeitgenössische Kunstlob wieder: »Dit werck is oock van alle verstandighe seer ghepresen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 119v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Van Mander beschreibt an dieser Stelle ergänzend: »In de locht had hy gemaeckt S.Pieter en Pauwels, met sweerden, om de Kerck te beschermen, om also by d’History wat te poetiseren.« (Vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 119v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6].)
Christina Posselt, 07/11/2011

Van Mander drückt diese Wertschätzung durch einen Vergleich aus: »daer’t meer in achtinge en gherucht is, als den Bergh van Vulcanus« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 120r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Folgenden Satz van Manders lässt Sandrart aus: »Zijn grootmoedicheyt was sulck, dat hy Teyckenaers hadde op zijnen cost in gantsch Italien, tot Puzzuolo, tot in Grieck-landt: en liet niet achter te crijghen, alles wat tot onser Consten dienen mocht.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Raphael Sanzio van Vrbijn, Schilder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 120v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631I67vI6]).
Christina Posselt, 07/11/2011

Van Mander weiß noch zu berichten, dass Penni 40 Jahre alt wurde (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], De levens van Ioan Francisco Penni, gheseyt den Factoor, Florentijnsch Schilder: en Pellegrino, Schilder van Modana, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 123r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IRcp1D]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Folgenden Hinweis von van Mander lässt Sandrart aus: »en werdt te Room ghesneden van Augustijn Venetiaen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andrea del Sarto, excellent Florentijnsch Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 124v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IXUtwP]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Van Mander geht hier ausführlich auf weitere Werke Andrea del Sartos ein wie das »Abendmahl« für das Kloster San Salvi (Fresko, 1519–23) oder »Abrahams Opfer« (um 1527/28), schließlich das »Marienbild« mit Johannes und Elisabeth (1515–16) für Ottaviano de’ Medici u. a. (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andrea del Sarto, excellent Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 127r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IXUtwP]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Van Mander fügt hier noch die Grabinschrift an: »Admirabilis ingenij Pictori, ac veteribus illis omnium judicio comparando: Domenicus Contes discipulus, pro laboribus, in se instituendo susceptis, gratè animo posuit. Vixit An. XLII. Ob. An. M.D.XXX.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andrea del Sarto, excellent Florentijnsch Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 127r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IXUtwP]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Sandrart erwähnt nicht die »Verkündigung«, die van Mander ausführlich beschreibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andrea del Sarto, excellent Florentijnsch Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 124v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IXUtwP]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Als weitere Begabungen und persönliche Eigenschaften zählt van Mander auf: »want hy een Musicien, en wat Latinist wesende, cloeck, en welsprekende, te meer vrienden hadde« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Antonio Licinio, van Pordenone, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 128r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630wqUYrS]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Bei van Mander sind es sogar 1.000 Cronen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Rosso, Florentijnsch Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 131v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631ImaIts]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Die Bezeichnung »melancholisch«, die nicht nur einen Gemütszustand beschreibt, sondern auch häufig als Temperament dem kreativen Künstler zugeordnet wurde, wird von van Mander bei den Ausführungen zu Feltrinis Schwermut und Traurigkeit nicht verwendet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Andries di Cosimo, Florentijn, en van Morto van Feltro, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 132r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IqywWv]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Den Verbindungssatz innerhalb der Sammelvita von van Mander spart Sandrart aus: »Marcus hadde tot zijn medegheselle een ander Calabrees, die oock lange tijdt te Room wrocht met Ioan van Vdine, doende oock daer veel wercken op hem selven, als eenige ghevels van wit en swart: oock in de Kerck van Trinita, de Capelle van d’Onfancknis in’t nat, met grooter ervarentheyt en vlijt.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Marcus, en Nicolaes, Calabresen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 133r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631IxUe4Y]).
Christina Posselt, 07/19/2011

Eine ähnliche Anekdote, die den Kunstadel thematisiert, jedoch weniger dramatisch ausfällt, findet sich auch in der Vita Dürers, ebenfalls in einer Passage nach van Mander (vgl. TA 1675, II, Buch 3 (niederl. u. dt. Künstler), S. 224 und Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Albert Durer, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Bouw-meester, van Norenburgh, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 208v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632V8MQKt]); Klemm, Kommentar Viten 1995 [Klemm, Christian: Joachim von Sandrarts »Teutsche Academie der edlen Bau-, Bild und Mahlerey-Künste«, in: Renaissance und Barock (= Bibliothek der Kunstliteratur, Bd. 1), hrsg. von Thomas Cramer und Christian Klemm, Frankfurt a. M. 1995, S. 793–799 (Kommentar)], S. 829, Anm. 429,9 f.
Christina Posselt, 07/20/2011

Van Mander schreibt hier korrekt »S. Ians Kerck« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Francisco Rustici, Schilder, Beeldtsnijder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 148v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631PTubFX]), denn die Bronzefigur des predigenden Johannes der Täufers und drei weitere Figuren befinden sich über einem Eingang des Baptisteriums San Giovanni.
Christina Posselt, 07/20/2011

An dieser Stelle erwähnt van Mander noch die beiden Fresken der Martyrien von Cosmas und Damian bzw. Laurentius im Chor von San Lorenzo (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Baccio Bandinelli, Schilder en Beeldtsnijder van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 152v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631PZwunm]).
Christina Posselt, 07/20/2011

Eine dieser Schmähschriften zitiert van Mander: »Doe desen steen nu wist, dat Michel Agnols const/ Hem niet doen leven mocht: maer dat hy uyt afjonst/ Van Baccij handt ghescheynt most zijn: door dit bedencken,/ Wanhopich hy hem self heeft willen dus verdrencken.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Baccio Bandinelli, Schilder en Beeldtsnijder van Florencen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 153r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631PZwunm]).
Christina Posselt, 07/20/2011

Van Mander nennt an dieser Stelle noch das Holzkruzifix, das Michelangelo 1492 für den Prior von Santo Spirito anfertigte (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Michel Agnolo Buonarruotti, Florentijn, Schilder, Beeldtsnijder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 164v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632RNycBn]).
Christina Posselt, 07/20/2011

An dieser Stelle zitiert van Mander folgende Dante-Verse: »Den Duyvel fel Caron met brandend’ ooghen/ Vergadertse al, hy dreyght en slaet met eenen/ Met zijnen riem, al die niet snel en pooghen.« (Vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Michel Agnolo Buonarruotti, Florentijn, Schilder, Beeldtsnijder, en Bouwmeester, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 170v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632RNycBn]).
Christina Posselt, 07/20/2011

Das Todesdatum gibt van Mander korrekt mit 1549 an (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Michel Agnolo Buonarruotti, Florentijn, Schilder, Beeldtsnijder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 171r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632RNycBn]).
Christina Posselt, 07/20/2011

Van Manders Bericht über weitere Gemälde in Leiden und Venedig, die ihm Anlass für ein ausführliches Lob sind (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Iacob Palma, Schilder van Venetien, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 187v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SMNJMG]), gibt Sandrart nicht wieder.
Christina Posselt, 07/20/2011

Sandrart lässt an dieser Stelle eine längere Passage van Manders aus, in der dieser u. a. über Cesaris Deckenfresken im Chor von San Silvestro al Quirinale berichtet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Ioseph van Arpino, uytnemende Schilder te Room, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 188v f. [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SSOVEL]).
Christina Posselt, 07/20/2011

Die Episode über den Wettbewerb zwischen Caravaggio und Cesio in San Lorenzo in Damaso schildert auch van Mander im Kapitel über die römischen Künstler (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van noch ander Italiaensche Schilders, die teghenwoordigh te Room zijn, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 191r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632W1NGnz] und Klemm, Kommentar Viten 1995 [Klemm, Christian: Joachim von Sandrarts »Teutsche Academie der edlen Bau-, Bild und Mahlerey-Künste«, in: Renaissance und Barock (= Bibliothek der Kunstliteratur, Bd. 1), hrsg. von Thomas Cramer und Christian Klemm, Frankfurt a. M. 1995, S. 793–799 (Kommentar)], S. 840, Anm. 458,21), doch weicht Sandrart in seiner Darstellung deutlich von den Worten van Manders ab.
Christina Posselt, 07/20/2011

An dieser Stelle kann van Mander auf seine eigene Augenzeugenschaft verweisen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Italiaensche Schilders, die in mijnen tijdt te Room waren, tusschen Ao. 1573. en 1577, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 194r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SdjyW5]).
Christina Posselt, 07/21/2011

Bei van Mander heißt es »slechte Schilders« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Italiaensche Schilders, die in mijnen tijdt te Room waren, tusschen Ao. 1573. en 1577, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 194r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SdjyW5]).
Christina Posselt, 07/21/2011

Van Mander begründet den Umstand, dass er den französischen Künstler gemeinsam mit den Italienern behandelt, mit den wenigen Informationen, die er über Du Pérac besitzt und zudem über die französischen Künstler ein eigenes Buch schreiben will. Immerhin weiß er aber noch zu berichten, dass Du Pérac seine besten Werke in Rom schuf und eine italienische Ehefrau hatte (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Italiaensche Schilders, die in mijnen tijdt te Room waren, tusschen Ao. 1573. en 1577, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 194r f. [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SdjyW5]).
Christina Posselt, 07/21/2011

Nach dem Bericht über Pablo de Céspedes fügt van Mander noch Hinweise auf einige andere Künstler an, die Sandrart nicht aufnimmt: Daniele Argentieri, einen gewissen »Iacomo de Grotischi« und »Girolamo Lupocci da Montepulziano« sowie Battista Fontana (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Italiaensche Schilders, die in mijnen tijdt te Room waren, tusschen Ao. 1573. en 1577, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 194v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SdjyW5]); von Girolamo Siciolante berichtet Sandrart an zwei Stellen der Teutschen Academie (vgl. TA 1675, II, Buch 2 (italienische Künstler), S. 140 und TA 1675, II, Buch 2 (italienische Künstler), S. 145), Jan van der Straet und Antonio Tempesta, die hier nur kurz von van Mander genannt werden, erhalten beide eine eigene Vita – die des niederländischen Künstlers nach dem Vorbild des Schilderboek (vgl. TA 1675, II, Buch 3 (niederl. u. dt. Künstler), S. 278), diejenige Antonio Tempestas aus der Feder Sandrarts (vgl. TA 1675, II, Buch 2 (italienische Künstler), S. 209).
Christina Posselt, 07/21/2011

An dieser Stelle lässt Sandrart einen Halbsatz von van Mander aus: »datmen van by den Ciclopen en den eeuwich brandenden bergh Etna is gecomen, om sulcken uytnemenden vondt te sien, als volghen sal.« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 199v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Hier lässt Sandrart eine Passage van Manders aus, in der dieser Vasari korrigiert: »Daer Vasari oft zijnen Drucker in mist, die dese vindinghe een hondert Iaer jongher beschrijft te wesen. Hier heb ick verscheyden redenen toe, en weet oock dat Ioannes soo langhe niet en leefde, op veel Iaren nae, als Vasari den tijt stelt, hoe wel Ioannes, niet jongh gestorven is, als eenigen Schrijver meent.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 200r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander verwendet an dieser Stelle (wie auch an einigen anderen) die Bezeichnung »tronie« (niederl. für Kopf, Gesicht oder Gesichtsausdruck), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 200v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy] – ein Begriff, der auch als eigene Bildgattung für porträtähnliche Charakterstudien besonders in den Niederlanden des 16. und 17. Jahrhunderts Anwendung fand.
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander schreibt zudem über die Praxis des Wandelaltars, die den Gläubigen meist nur die zugeklappte sog. Alltagsseite zu Gesicht brachte, und von der großen Verehrung, die dem Genter Altar entgegengebracht wurde; in diesem Zusammenhang zitiert er eine Ode von Lucas de Heere (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 201r–fol. 202r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander erwähnt im Folgenden noch das (unvollendete) Marienbild für die Sankt Martinskirche in Ypern (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 202r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander zitiert eine solche Grabschrift, ein altes flämisches Gedicht (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ian en Hubrecht van Eyck, ghebroeders, en Schilders van Maeseyck, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 202v f. [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ta1dIy]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander berichtet noch über die heute nicht mehr erhaltenen Szenen aus dem Leben der Heiligen Katharina im Marienkloster in Gent und über das Gemälde »David und Abigail« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Huge van der Goes, Schilder van Brugge, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 203v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632UHPKv2]), in dem Hugo seine Ehefrau (die Tochter des ebenfalls von van Mander erwähnten Jacob Weytens) darstellt.
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander nennt zudem Hans Sebald Beham und Lucas Cranach (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Schilders, van desen oudt-tijtsche, oft Modernen tijdt, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 204v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Vt6axc]), denen Sandrart eigene Viten widmet.
Christina Posselt, 08/01/2011

Sandrart lässt hier eine längere Passage van Manders aus, in der dieser u. a. von Pieter Jansz Pourbus, Gerard Horenbout (um 1465 – 1541), Lieven de Witte ( um 1503 – 1578), Lancelot Blondeel und Hans Vereycke berichtet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Schilders, van desen oudt-tijtsche, oft Modernen tijdt, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 204v f. [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Vt6axc]).
Pourbus widmet Sandrart eine eigene Vita nach van Mander, in der auch Blondeel Erwähnung findet (vgl. TA 1675, II, Buch 3 (niederl. u. dt. Künstler), S. 269).
Christina Posselt, 08/01/2011

Noch weitere Künstler werden hier von van Mander genannt: Aert de Beer, der 1529 in die Gilde eintrat; Jan Cransse war 1523 aufgenommen worden; schließlich noch Michiel de Gast 1558, von dem van Mander besonders die Ruinendarstellungen lobt, und Cornelis van Dalen, der 1556 Mitglied der Gilde wurde (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van verscheyden Schilders, van desen oudt-tijtsche, oft Modernen tijdt, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 205r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Vt6axc]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Hier dürfte es sich um einen Druckfehler handeln: van Mander erwähnt ihn 1604 als noch lebenden Schüler des Albert van Ouwater (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Albert van Ouwater, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 205v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632UN4FCh]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Etwa eine Salvator-Darstellung mit Petrus und Paulus, deren Inschrift mit der Datierung 1462 van Mander zitiert, oder diverse Bildnisse, zu denen van Mander anmerkt: »Dese tronien zijn ontrent soo groot als t’leven, en na sulcken tijt uytnemende ghedaen, en seer net, met fraey hayr en baerden: Dit is te sien tot d’Heer Ian Gerritsz. Buytewegh« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Dirck van Haerlem, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 206v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632UXaFOz]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander fügt noch das Lobgedicht von Lampsonius an: »Comt vry ghy oock hier by, o Dirck: want t’Vaderlandt/Door geen versierden lof verheffen sal u handt,/Ten sterren hoogh eenpaer, d’wijl self begint verschromen/Natuer de Moer van al, dat ghyse met verstandt,/Door dijne beelden schoon, schier sult te boven comen.« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Dirck van Haerlem, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 206v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632UXaFOz]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Im Gegensatz zu van Mander erwähnt Sandrart die berühmte »Kreuzabnahme« (1435–40), die sich heute im Prado befindet, nicht. Van Mander beschreibt das Gemälde und berichtet von der Kopie Michiel Coxcies (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Rogier van der Weyde, Schilder van Brussel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 207r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ulc5xN]), gegen die das Original aus der Löwener Kirche Onze-Lieve-Vrouw-van-Ginderbuiten im Auftrag Marias von Ungarn ausgetauscht und 1555 von deren Neffen Philipp II. nach Spanien gebracht wurde. (Vgl. C. Périer-d’Ieteren, in: Rogier van der Weyden, Rogier de le Pasture. Stadtmaler von Brüssel, Porträtist des burgundischen Hofes, Kat. der Ausstellung Brüssel (Stadtmuseum), 06.10. – 18.11.1979, S. 150.)
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander zitiert noch die huldigenden Verse von Lampsonius (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Rogier van der Weyde, Schilder van Brussel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 207r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Ulc5xN]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Allerdings weiß van Mander auch zu berichten: »Eenige verblijfselen der verhaelde Tafel zijn te sien te Haerlem by Cornlis Suyker, in de sevensterre, die weerdich zijn te sien, met noch ander dingen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Iacob Cornelisz. uytnemende Schilder van Oostsanen, in Water-landt, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 207v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632V0DAgP]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander beendet die Vita Jacob Cornelisz.’ mit dem Verweis auf die Passionsstücke, die auch graphisch reproduziert wurden (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Iacob Cornelisz. uytnemende Schilder van Oostsanen, in Water-landt, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 207v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632V0DAgP]).
Christina Posselt, 08/01/2011

Van Mander berichtet über dieses Selbstbildnis des 30jährigen Dürer, dass er es 1577 in Nürnberg gesehen habe (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Albert Durer, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Bouw-meester, van Norenburgh, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 209v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632V8MQKt]).
Christina Posselt, 08/03/2011

Sandrart berichtigt hier van Mander, der das Todesdatum Dürers auf den 8. April legt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Albert Durer, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Bouw-meester, van Norenburgh, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 209v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632V8MQKt]). Möglicherweise beruht diese Angabe auf dem im Folgenden zitierten Grabstein, auf dem es heißt: »Er ist am 8. Tag vor den Iden des Aprils 1528 ausgewandert« (zit. nach Klemm, Kommentar Viten 1995 [Klemm, Christian: Joachim von Sandrarts »Teutsche Academie der edlen Bau-, Bild und Mahlerey-Künste«, in: Renaissance und Barock (= Bibliothek der Kunstliteratur, Bd. 1), hrsg. von Thomas Cramer und Christian Klemm, Frankfurt a. M. 1995, S. 793–799 (Kommentar)], S. 820, Anm. 413,1–3).
Christina Posselt, 08/03/2011

Van Mander gibt nicht das lateinische Sprichwort, sondern die niederländische Variante wieder: »Dat wat Netel te worden heeft, vroech te bernen oft te steken begint« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 211v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Über die Heilung eines Blinden in Jericho berichtet auch Lukas XVIII,35–43, wie van Mander angibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 213r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander zitiert an dieser Stelle ein Lobgedicht auf dieses Werk: »Hoe Bartimeus blindt, het licht van t’licht heeft creghen […]« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 213r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Die Ortsbezeichnung lautet bei van Mander »t’Amsterdam in de Calverstraet« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 213v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander weist hier auf Vasaris lobende Erwähnung dieses Kupferstiches hin (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 214r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5] und Vasari, Le Vite [Vasari, Giorgio: Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architetti, ] 1568, überprüft anhand der Ed. Bettarini/Barocchi [Bettarini, Rosanna/Barocchi, Paola (Hrsgg.)/Vasari, Giorgio (Autor): Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori nelle redazioni del 1550 e 1568, 6 Bde., hrsg. von Rosanna Bettarini und Paola Barocchi, Florenz 1966–87], vgl. Online-Ausgabe SNS, Bd. V, S. 9 [Accessed: 2011-11-03. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/62vIkL9YQ]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander zieht hier eine Parallele zu Plutarch: »wel schijnende uyt den Philosooph Plutarchus te wesen ghenomen, daer hy schrijft van de Houwlijcke Wetten, dat in desen staet des Mans woordt binnen den huyse meest moet ghelden, even ghelijck de grootste snaren van het meest Instrument meest en grover gheluyt gheven« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 214r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Als einer dieser Glasarbeiten erwähnt van Mander das Stück »van den Vrouwen dans, David te gemoet comende« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 214r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]), das sich im Besitz Goltzius’ befinde und von Jan Saenredam als Kupferstich reproduziert wurde (vgl. dazu den Eintrag im British Museum: Registr. no. D,5.16 The hymn of the daughters of Israel to David).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander zitiert die lobenden Verse Lampsonius’: »Ghy Lucas oock, Durerus niet ghelijck,/ Maer aldernaest, t’zy of gh’in Consten rijck/ Tafreelen maeckt met verf’, oft ons in snede/ Laet sien, oft deelt u coper beelden mede/ In teer Papier, verwonderingh wel weert,/ Comt vry nu voort (indien dat ghy’t begheert,/ Oft ist u eere) en laet ons dicht gheleyden/V naems gherucht, met u gheboort-stadt Leyden.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas van Leyden, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glas-schrijver, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 214v–215r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Yl9HD5]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Die lateinischen Verse Lampsonius’, in denen er den Maler selbst sprechen lässt, gibt van Mander auf Niederländisch wieder: »Een rouw Cyclopsche Smidt heb ick gheweest te vooren:/ Maer doe een Schilder oock mijn Vrijster vrijdde snel,/ En dat dat Meysken loos verwijtigh my liet hooren,/ Dat sy op t’aenebeeldt de donderslaghen fel/ Veel verder van haer wierp, als stil Pinceeler spel,/ Heeft my der liefden cracht een Schilder haest doen wesen,/ Sulcx wijst aen waer te zijn, een cleen aenbeeldken wel,/ Sijnde op mijn Tafereel een teecken uytghelesen./ Ghelijck Cypris vercreegh van Mulciber voor desen/ De wapens van haer soon, O grootst Poeet: als dit,/ Hebt ghy een Schilder cloeck, ghemaeckt van een rouw Smidt.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Quintijn Messijs, Schilder van Antwerpen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 215v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632ZrgrU6]). Sandrart zitiert den lateinischen Wortlaut am Ende der Vita und gibt eine deutsche Übersetzung, für die Sigmund von Birken verantwortlich gewesen sein dürfte, dem die redaktionelle Überarbeitung von Sandrarts Schrift oblag und der die sprachliche Abfassung der Teutschen Academie maßgeblich beeinflusste (vgl. Klemm 1995 [Klemm, Christian: Sigmund von Birken und Joachim von Sandrart. Zur Entstehung der »Teutschen Academie« und zu anderen Beziehungen von Literat und Maler, in: »Der Franken Rom«. Nürnbergs Blütezeit in der zweiten Hälfte des 17. Jahrhunderts, hrsg. von John Roger Paas, Wiesbaden 1995, S. 289–313]; Laufhütte 1998 [Laufhütte, Hartmut: Barlaeus – Vondel – Birken. Drei poetische Reaktionen auf einen Gemäldezyklus Joachim von Sandrarts, in: Festschrift für Erich Trunz zum 90. Geburtstag. Vierzehn Beiträge zur deutschen Literaturgeschichte, hrsg. von Dietrich Jöns und Dieter Lohmeier, Neumünster 1998, S. 23–42], S. 25–29; Möseneder 2000 [Möseneder, Karl: Ars docta – Joachim von Sandrarts Teutsche Academie, in: Künste und Natur in Diskursen der Frühen Neuzeit, 9. Kongress des Wolfenbütteler Arbeitskreises für Barockforschung in der Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel 1997 (=Wolfenbütteler Arbeiten zur Barockforschung 35), hrsg. von Hartmut Laufhütte, Wiesbaden 2000, S. 157–213], S. 163; Laufhütte 2011 [Laufhütte, Hartmut: Sigmund von Birken und Joachim von Sandrarts Teutsche Academie, erscheint im Aufsatzband zur internationalen Tagung »Aus aller Herren Länder«. Die Künstler der »Teutschen Academie« von Joachim von Sandrart (Frankfurt am Main, 09.12.–11.12.2010), zitiert ist nach der Manuskriptfassung S. 1–30 (erscheint voraussichtlich 2012)], S. 22). Vgl. auch das Porträt in den Effigies pictorum [Lampsonius, Dominicus: Pictorum aliquot celebrium effigies Germaniae inferiosis, ].
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander erwähnt noch, dass sich Werke von Bosch im Escorial befinden und zitiert die Verse Lamsponius’ in Niederländischer Übersetzung (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ieronimus Bos, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 216v–217r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630xHTmA1]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Im Besitz Dirk van Sonneveldts laut van Mander (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Cornelis Cornelisz. Kunst, Schilder van Leyden, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 217r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aAHBjz]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander berichtet am Ende der Vita noch über die Witwe Pieter Coecke van Aelsts sowie den unehelichen Halbbruder Pauwel Coeke van Aelst und zitiert das von Lampsonius verfasste Lobgedicht (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Pieter Koeck, Schilder en Bouw-meester van Aelst, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 218v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aTm8CO]); zu Lampsonius vgl. auch Pieter Coecke van Aelst.
Christina Posselt, 08/22/2011

1515 wurde Patinir in die Antwerpener Lukasgilde aufgenommen wie van Mander schreibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioachim Patenier, Schilder van Dinant, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 219r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aerv8v]).
Christina Posselt, 08/22/2011

Am Ende der Vita erwähnt van Mander die Verse Lampsonius’ und das Kupferstichporträt Cornelis Corts in den Effigies pictorum [Lampsonius, Dominicus: Pictorum aliquot celebrium effigies Germaniae inferiosis. Una cum Lampsonii alogiis, Antwerpen 1572] (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioachim Patenier, Schilder van Dinant, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 219r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aerv8v]; s. zu Lampsonius Effigies pictorum Joachim Patinir).
Christina Posselt, 08/22/2011

Van Mander fügt an dieser Stelle noch an, dass »dit stuck was naemaels ghesien ter Goude, by den Heer van Froimont« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ioan de Mabuse, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 225v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aoV1Yt]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Diese Episode, die van Mander mit einer Gefängnisstrafe enden lässt, habe sich in Middelburg zugetragen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ioan de Mabuse, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 226r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632aoV1Yt]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Sandrart lässt hier eine lange Passage aus, in der van Mander von Scorels ersten Lehrmeistern Willem Cornelisz und Jacob Cornelisz van Oostsanen berichtet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Schoorel, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 234v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630x7MRiv]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Sandrart zitiert hier nur das Distichon, bei van Mander ist weiter zu lesen: »Ant. Morus Phi. Hisp. Regis Pictor Io. Schorelio Pict. F.Ao. / M.D.LX. Epitaphium. D.O.M./ Io. Schorelio, Pictorum sui seculi facilè principi, qui post aedita/ artis suae monumenta quamplurima, maturo decedens senio,/ magnum sui reliquit desiderium. Vixit annos 67. menses 4./ dies 6. Obijt a nato Christo, Ao. 1562. 6. Decembris.« Van Mander fügt zudem weitere Verse von Lampsonius an: »Ick werdt altijt gheroemt den eersten, die bewesen/Den Nederlanders heb, dat wie wil Schilder wesen,/ Moet Room besoecken gaen, en hebben door ghebracht/ Pinceelen duysent, oock veel verwe, boven desen/ In dese school ghemaelt veel stucken weert ghepresen,/ Aleer hy eerlijck mach een Constnaer wesen gh’acht.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Schoorel, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 236v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630x7MRiv]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Diese Formulierung scheint Sandrart direkt von van Mander übernommen zu haben, obwohl er den Ort in abweichender Schreibweise angibt: »Op t’huys te Breda« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioan Schoorel, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 236r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630x7MRiv]; siehe auch Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 391, Anm. 325).
Christina Posselt, 08/31/2011

Van Mander geht über die Verse von Lampsonius nicht hinweg, sondern gibt sie in niederländischer Übersetzung wieder: »Ghy Lucas weest ghegroet, voor allen and’ren weert,/ Die van my zijt niet min als eyghen Vader gh’eert./ Die my ghegheven zijt ten eersten een beginder,/ Van dat ick worden ben een Schilder-const beminder,/ Als ghy Landtschap en hut maelt met gheleerde handt,/ V vroomheyt was ghelijck u Const en u verstandt,/ En al dat t’vromer hert door liefde can gheleyden:/ Daerom laet van u deucht, en Const t’gherucht uytbreyden,/ En stadich leven oock van nu tot alder tijdt,/ O oudt Man, die my lief om twee oorsaken zijt.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas Gassel van Helmont, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 220r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632ayN6vj]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Diese zitiert van Mander in niederländischer Übersetzung (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans Holbeen, uytnemende Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 224r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632YTzzP8]).
Christina Posselt, 08/31/2011

Die Vita Bruegels beschließt van Mander mit dem von Lampsonius verfassten Epitaph: »Wie is doch desen Bos? Ieroon van nieuws ghecomen/ Ter Weerelt, die ons bootst zijns Meesters cloecke droomen,/ Ervaren met t’Pinceel, en stijl soo abel daer,/ Dat hy hem ondertusch nochtans te boven gaet?/ Neemt Petre toe in moedt, soo ghy in Const doet vruchtigh,/ In dijn oudt Meesters wijs, van schild’ren bootsen cluchtigh,/ Wel lacchens weerdt, ghy doch verdient te zijn eenpaer/ Heerlijck ghelooft, niet min als eenigh Constenaer.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Pieter Brueghel, uytnemende Schilder van Brueghel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 234r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpPcmLu]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander erwähnt noch die »Bekehrung Pauli« (1567) und eine »Versuchung Christi« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Pieter Brueghel, uytnemende Schilder van Brueghel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 233v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpPcmLu]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander erwähnt hier explizit Bruegels Spitznamen »Pier den Drol« (der Drollige); vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Pieter Brueghel, uytnemende Schilder van Brueghel, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 233r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpPcmLu].
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander fügt an dieser Stelle eine Anekdote ein. Angelehnt an die Erzählung von Plinius über Apelles und Protogenes (Plin. nat. [Plinius: Naturalis Historia, ] 35, 91 ff.) berichtet er von einem Besuch Frans Floris’ bei Aert Claesz. Als er diesen nicht antrifft hinterlässt er drei Zeichnungen, die auf den Schutzpatron der Malerei, den Heiligen Lukas, verweisen. Bei seiner Heimkehr erkennt Aert Claesz den Besucher anhand dieser Werke; vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Aertgen van Leyden, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 237r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpYS7bA].
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander erwähnt zudem zwei Bilder in der Sammung des Hans Verlaen in Haarlem (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioachim Buecklaer, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 238v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpgXSlw]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Diese Passage über den fehlgeschlagenen Versuch, Floris zu einem arbeitsamen und ökonomisch wirtschaftenden Künstler zu machen, wird bei van Mander deutlich ausschweifender wiedergegeben (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Frans Floris, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 204v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpmS3k5]). Im Folgenden berichtet van Mander von Altartafeln in Antwerpen, Brüssel und Gent sowie von Werken, die in Lucas de Heeres Sammlung vor dem Bildersturm gerettet wurden.
Christina Posselt, 09/01/2011

Auch an dieser Stelle lässt Sandrart Passagen aus van Manders Vita aus. So berichtet dieser u. a. noch von Werken in den Sammlungen von Jan van Endt und Claes Ionglingh in Amsterdam (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Frans Floris, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 242r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpmS3k5]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander beschließt die Vita mit einer langen Aufzählung von Floris’ Schülern (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Frans Floris, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 242v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpmS3k5]), von denen u. a. Crispin van den Broeck und Joost de Beer in der Teutschen Academie erwähnt werden und Marten van Cleve und Lucas de Heere mit einer eigenen Vita vertreten sind.
Schließlich setzt van Mander noch die Lobverse von Lampsonius und Lucas de Heere ganz ans Ende der Vita von Frans Floris (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ],Het leven van Frans Floris, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 243r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BpmS3k5]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander gibt diese Verse des Lampsonius auf Niederländisch wieder (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Willem Key, Schilder van Breda, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 233r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bq7Aeaj]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander zitiert dieses Epigramm im Folgenden nochmals auf Niederländisch (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hubert Goltz,Schilder, Plaet-snijder, en History-schrijver, van Venlo, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 248v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqFHbL4]).
Christina Posselt, 09/01/2011

Van Mander gibt zudem korrekt an, dass Pieter Adriaensz. Cluyt von Beruf auch Glasmaler war (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Anthonis van Montfoort, gheseyt Blocklandt, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 255r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqLZNW8]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Hier fügt Sandrart den Namen van Manders ein, der sich in seinem eigenen Bericht natürlich nicht selbst namentlich nennt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Lucas de Heere, Schilder en Poeet, van Ghent, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 256r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqS7QiJ]).
Christina Posselt, 09/07/2011

An dieser Stelle lässt Sandrart eine Anekdote van Manders aus. Dieser berichtet von einem Auftrag für Admiral Edward Clinton: Lucas de Heere soll in dessen Galerie in London die Trachten verschiedener Nationen darstellen. Den Repräsentanten der Engländer ließ der Maler allerdings unbekleidet mit der Begründung, die Engländer würden sich so verschieden und ständig anders kleiden (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Lucas de Heere, Schilder en Poeet, van Ghent, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 255v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqS7QiJ]); siehe zu diesem Bild und dem Wahrheitsgehalt bezüglich der Elisabethanischen Mode Michael Gaudio: The Truth in Clothing: The Costume Studies of John White and Lucas de Heere, in: European Visions: American Voices (= British Museum Research Publication 172), hrsg. von Kim Sloan, 2009, S. 24–32.
Christina Posselt, 09/07/2011

Sandrart tilgt hier van Manders Druckfehler »1759« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Pieter Balten, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 257r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqiMWp2]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Van Mander spricht hier explizit von der Lehre Calvins (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioos van Liere, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 257r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BqnfN6u]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Van Mander klagt hier, dass er sich vergeblich bei Gheeraerts’ Sohn um die entsprechenden Informationen bemüht habe: »Geern had ick gheweten tijt en ouderdom van zijnen soon, die my sulcx niet heeft willen te ghevalle doen, meenende hem niet toe te comen van zijn Vader yet loflijcks my over te schrijven« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marcus Geerarts, Schilder van Brugghe, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 258r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Br0tp9r]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Van Mander erwähnt noch weitere Kunstwerke von Coxcie: eine Abendmahlsdarstellung in der Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedraal in Brüssel, in der Kathedrale von Antwerpen eine Altartafel mit dem Heiligen Sebastian sowie »Veel meer Tafelen en Tafereelen heeft hy gedaen, die in verscheyden plaetsen zijn te sien: want hy veel wercks binnen zijn lang leven heeft ghedaen, en is tot grooten rijckdom ghecomen, hebbende binnen Mecchelen onder ander dry heerlijcke schoon huysen, oft Paleysen waren« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Michiel Cocxie, uytnemende Schilder, van Mecchelen, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 258v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Br5x071]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Van Mander nennt auch das Sterbedatum 1592 (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Dirck Barentsen, uytnemende Schilder van Amsterdam, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 259v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrBnSDP]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Van Mander weiß von Maarten van Valckenborch lediglich zu berichten, dass er in Frankfurt am Main gestorben ist (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Lucas en Marten van Valckenborgh, Schilders van Mecchelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 260r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrIXQHz]).
Christina Posselt, 09/07/2011

Mit dieser Angabe korrigiert Sandrart das von van Mander fälschlich mit 1603 angegebene Sterbejahr Jacob Savery’s (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans Bol, Schilder van Mecchelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 260v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrQHlRS]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Während van Mander fälschlicherweise 1601 als Todesdatum angibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Frans en Gillis Mostart, ghebroeders, en Schilders van Hulst, in Vlaender, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 261v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/630wbBjQ3]), ist Sandrarts Zeitangabe korrekt.
Christina Posselt, 09/08/2011

Diese werden von van Mander zitiert: »ot een Memory is dese Tafel ghegheven/ Van Marten Hemskerck, die’t heeft ghewracht,/ Ter eeren S. Lucas heeft hy’t bedreven,/ Dus ghemeen ghesellen heeft hy mede bedacht./ Wy moghen hem dancken, by daghe, by nacht,/ Van zijn milde gifte, die hier staet present:/ Dus willen wy bidden, met al onse macht,/ Dat Gods gratie hem wil zijn ontrent,/ Anno Duyst Vc. XXXII. ist volent./ Den 23. Mey.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marten Hemskerck, constigh vermaert Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 245v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrVd4rU]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Dieser Abschnitt ist bei van Mander etwas ausführlicher, u. a. wird der Maler – namentlich Jan Joest (van Kalkar) – erwähnt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marten Hemskerck, constigh vermaert Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 245v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrVd4rU]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander nennt noch weitere Werke Heemskerks, darunter den mit Scorel geschaffenen Altar für die Oude Kerk in Amsterdam, einen Altar mit der Kreuzigung und Szenen aus dem Leben des Heiligen Laurentius in Alkmar sowie verschiedene Tafeln in Delft und Aartswoud (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marten Hemskerck, constigh vermaert Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 246r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrVd4rU]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Sandrart lässt hier eine lange Passage van Manders aus, in der dieser von Heemskerks Werken im Besitz privater Sammler berichtet, darunter ein Bacchanal bei Pauwels Kempenaer bzw. Melchior Wijntges und eine Landschaft mit dem Heiligen Christophorus bei Aernout van Beresteyn (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marten Hemskerck, constigh vermaert Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 246v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrVd4rU]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander berichtet auch von Vos’ Vater Peeter de Vos, der 1519 in die Antwerpener Malergilde eingetreten ist (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Marten de Vos, vermaert Schilder, van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 264v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrenwN4]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander ergänzt dieses Bild mit der »smeeckende Calypso, oft tooverighe Alcina« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioannes Stradanus, uytnemende Schilder, van Brugghe, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 267r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632VcnOTs]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Sandrart scheint den Text van Manders hier missverstanden zu haben, handelt es sich doch um eine historische Angabe zu den Vorfahren Jan van der Straets: wie van Mander schreibt wurde Graf Karl von Flandern 1127 ermordet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioannes Stradanus, uytnemende Schilder, van Brugghe, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 267v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632VcnOTs]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander berichtet ausführlicher über Straets Wirken in Florenz und erwähnt auch, dass dieser ein Mitglied der Florentiner Accademia del Disegno war (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioannes Stradanus, uytnemende Schilder, van Brugghe, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 267v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632VcnOTs]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Sandrart lässt den Auftakt der Vita Coninxloos aus, in dem van Mander den Paragone zwischen Bildhauerei und Malerei anspricht und dabei das Argument der Universalität (»dat den Schilder alles maeckt, wat de ooghe des Menschen met den ghesichte can begrijpen«) stark macht (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Gillis van Conincxloy, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 267v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrjKhdw]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander führt noch andere Werke bei Kunstsammlern an, die Sandrart in anderen Zusammenhängen nennt, darunter namentlich bei Burghman Claesz., Cornelis Monincx, Melchior Wijntges, Herman Pelgrom und Hendrick van Os (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Gillis van Conincxloy, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 268r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrjKhdw]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Dieser Wortlaut dürfte auf einen Übersetzungsfehler zurückgehen, denn van Mander spricht davon, dass der Jüngling starb, bevor das Bild vollendet war (»een stuck 16. voeten lang, doch de Iongeling stervend’ eert volmaeckt was«, vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Gillis van Conincxloy, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 268r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BrjKhdw]), s. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 396, Anm. 559.
Christina Posselt, 09/08/2011

Die metaphernreiche Einleitung van Manders, in der Sprangers durch Pictura und die Grazien gesegnetes Talent als leuchtender Stern für die Stadt Antwerpen gepriesen wird (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Bartholomeus Sprangher, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 268r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bs0tQwj]), lässt Sandrart aus.
Christina Posselt, 09/08/2011

Sandrart lässt hier einen Großteil der Vita van Manders aus, die von Sprangers Ausbildung handelt: weder die Lehre bei seinem Vater, noch die Zeit bei Jan Mandyn bzw. in Antwerpen oder Sprangers Entwicklung in Frankreich und Norditalien sowie die Zusammenarbeit mit Giulio Clovio nimmt Sandrart in seinen Text auf (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Bartholomeus Sprangher, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 268v–270v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bs0tQwj]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Wiederum ist ein längerer Abschnitt van Manders ausgelassen, hier über den Aufenthalt und einige Werke Sprangers in Prag (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Bartholomeus Sprangher, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 272v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bs0tQwj]).
Christina Posselt, 09/08/2011

Van Mander beschließt die Vita Sprangers in ebenso metaphorischem Duktus wie er sie begonnen hat, vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Bartholomeus Sprangher, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 274r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bs0tQwj].
Christina Posselt, 09/08/2011

Sandrart lässt die einführenden Worte van Manders aus, in denen dieser über den unterschiedlichen Umgang der Künstler mit ihrem Talent schreibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Cornelis Ketel, uytnemende Schilder, van der Goude, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 274v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsLzS54]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander spricht hier von »der Parijssche moort« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Cornelis Ketel, uytnemende Schilder, van der Goude, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 275r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsLzS54]), d. h. der sog. Bartholomäusnacht, bei der am 24. August 1572 viele Hugenotten in Paris ermordet wurden, die sich anlässlich der Hochzeit von Heinrich von Navarra mit Margarete von Valois in der Stadt aufgehalten hatten; vgl. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 396, Anm. 580.
Christina Posselt, 09/09/2011

Von diesen Werken berichtet van Mander ausführlich (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Cornelis Ketel, uytnemende Schilder, van der Goude, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 275r–280r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsLzS54]). Dabei zitiert er diverse Lobgedichte auf Ketels Werke und gibt Auskunft über die Provenienz vieler Bilder.
Christina Posselt, 09/09/2011

Diese Informationen, die van Mander am Ende der Vita Ketels gibt, beziehen sich auf dessen Schüler Pieter Isaacsz. (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Cornelis Ketel, uytnemende Schilder, van der Goude, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 280r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsLzS54]); vgl. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 396, Anm. 582.
Christina Posselt, 09/09/2011

Den einführenden Satz van Manders über die Kraft des von der Natur eingepflanzten Talents gibt Sandrart nicht wieder (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbracht, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 281v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander schreibt ausführlich über Goltzius’ Familie und Hendricks langsames Erwachen seines Talentes (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbracht, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 281v–282v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Ebenso von Philippe Galle wie van Mander weiß (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbracht, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 282v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]).
Christina Posselt, 09/09/2011

In der Beschreibung van Manders »eenen Christus aen t’Cruys, met Maria, S. Ian, en Magdalena: het naeckt van den Christus« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbrachtl, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 285v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]), d. h. der nackte Körper Christi; vgl. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 397, Anm. 599.
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander erwähnt noch weitere Werke von Goltzius (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbrachtl, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 285v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Dies kommt in der von van Mander auf Niederländisch wiedergegeben Imprese noch deutlicher zum Ausdruck: »Eer boven Golt« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Henricus Goltzius, uytnemende Schilder, Plaet-snijder, en Glaes-schrijver, van Mulbracht, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 286r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsaifZO]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Manders moralisierende Einführungsworte über zu große oder zu wenig elterliche Liebe (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Henrick Cornelissen Vroom, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 287r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsojGwL]) werden von Sandrart nicht übernommen.
Christina Posselt, 09/09/2011

Vrooms Reise von Sevilla verlief über Livorno nach Rom, wo er eine zeitlang bei einem spanischen Kanonikus wohnte, so van Mander (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Henrick Cornelissen Vroom, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 287r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsojGwL]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Diese Schiffsreise schmückt van Mander mit einer Anekdote aus: nach einem Schiffbruch bei Peniche in Portugal wurden Vroom und die anderen Mitreisenden von Mönchen aus dem nahe gelegenen Kloster gerettet – nachdem sie Vrooms fromme Bilder gesehen hatten. Darauf gründet van Mander auch das Wortspiel mit Vrooms Namen (vroom = fromm): »daerom (so men seght) is goet met den vromen om gaen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Henrick Cornelissen Vroom, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 287v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsojGwL]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Laut van Mander setzt Vrooms Spezialisierung bereits vor seiner Rückkehr nach Holland in St. Ives ein, wo er die Erlebnisse seines Schiffbruchs und weitere Seestücke zu profitablen Preisen malte (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Henrick Cornelissen Vroom, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 288r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BsojGwL]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Hier gibt Sandrart van Mander nicht korrekt wieder: Jan Soens war zwar »by den Hertogh aldaer, als ick wel meen. By wien hy zijn begin in de Const heeft aengenomen, en weet ick niet, dan dat hy is ghecomen t’Antwerpen« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans Soens, Schilder van s’Hertoghen-bosch, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 288v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bt4clQj] und Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 397, Anm. 607).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Manders Leitmotiv – Hans van Aachens Talent und der erfolgreiche Weg, dem ihm seine von der Natur geschenkte Begabung ebnet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans van Aken, uytnemende Schilder van Cuelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 289r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BtEnRQ6]) – beschränkt sich bei Sandrart hauptsächlich auf die Aufzählung der Lebensstationen und Werke des Künstlers.
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander erwähnt hier ein weiteres Gemälde van Aachens, das ebenfalls von Sadeler in Kupfer gestochen wurde: das »Urteil des Paris« (1588) (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hans van Aken, uytnemende Schilder van Cuelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 290r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BtEnRQ6]); siehe dazu auch Sadelers Kupferstich von 1588 im British Museum: Registr. no. D,7.9 The judgement of Paris.
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander fügt hier noch seine Erinnerungen an Cornelis de Witte an, den er ganz richtig als Bruder des Peter Candid memoriert (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Pieter de Witte, Schilder van Brugge, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 291v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BtQKhNq]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander gibt an dieser Stelle noch kurze Hinweise zu Paul Brils Schülern Balthasar Louwers und Willem van Nieulandt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Mattheus en Pauwels Bril, ghebroeders, Schilders van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 292r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F2fXG60]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Hier gibt Sandrart eine falsche Datierung – möglicherweise auch ein Druckfehler -, van Mander schreibt korrekt 1583 (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Cornelis Cornelisz. uytnemende Schilder, van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 292v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F2rwjrs]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander formuliert hier vorsichtiger: auf der Suche nach einem guten Meister sei Cornelisz. möglicherweise bei Coignet gewesen, nachdem er bereits bei Frans Pourbus sein Glück versucht hatte (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Cornelis Cornelisz. uytnemende Schilder, van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 292v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F2rwjrs]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Manders Beschreibung weiterer Kunstwerke, darunter eine Darstellung von »Adam und Eva« bei Melchior Wijntges und das »Goldene Zeitalter« bei Hendrik L. Spiegel sowie Werke im Haarlemer Prinsenhof (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Cornelis Cornelisz. uytnemende Schilder, van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 293r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F2rwjrs]), nimmt Sandrart nicht auf.
Christina Posselt, 09/09/2011

Am Ende der Vita führt van Mander noch einige Schüler Cornelisz.’ an: Pieter Lastman, Jan Vermeer, Cornelis Jacobsz, Johannes Cornelisz. Verspronck, »Gerrit Nop« und Zacharias Pauluszoon (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Cornelis Cornelisz. uytnemende Schilder, van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 293v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F2rwjrs]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander leitet die Vita mit einem Lob auf Gheyns Fleiß ein (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Iaques de Gheyn, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 293v f. [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63F30LGgd]).
Christina Posselt, 09/09/2011

Van Mander erwähnt noch weitere Werke Wtenwaels, darunter ein »Götterfest« bei Jan Nicquet in Amsterdam sowie Darstellungen von »Mars und Venus« bei Joan van Weely und Melchior Wijntges. Van Mander beschließt die Vita mit einem allegorischen Hinweis auf Pictura und Arachne (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioachim Wtenwael, Schilder van Wtrecht, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 296v f.) [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63ExW17lr].
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander geht hier auf das Werk einer »Bathseba im Bade« ein, das er selbst 1604 in Amsterdam gesehen habe (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Badens, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 298v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Edb40XN]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Sandrart übernimmt van Manders fehlerhafte Angabe von Badens’ Todesjahr, das 1618 oder 1621 anzusetzen ist. Zudem ist Sandrart an dieser Stelle ein Übersetzungsfehler unterlaufen: »van de rouwe Mars kinderen berooft, en ghevanghen« (zu lesen als: »von den rohen Marssöhnen beraubt und gefangen«, s. Teutsche Academie 1675/ Viten (Ed. Peltzer 1925) [Peltzer, Rudolf Arthur (Hrsg.)/Sandrart, Joachim von (Autor): Joachim von Sandrarts Academie der Bau-, Bild und Mahlerey-Künste von 1675: Leben der berühmten Maler, Bildhauer und Baumeister, München 1925], S. 398, Anm. 676), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Badens, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 299r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Edb40XN].
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander führt Badens mit dem Hinweis auf die Entwicklung des Kolorits in der niederländischen Malerei ein. Der Künstler habe maßgeblich an der Verbesserung von Inkarnat- und Schattenmodellierung mitgewirkt. Verstärkt durch die Bezeichnungs Badens’ als italienischer Maler wird damit der Paragone mit der italienischen Kunst, insbesondere der tonalen Malerei Venedigs aufgenommen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Badens, Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 298v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Edb40XN]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander stellt der Vita Vinckeboons einen kleinen Exkurs über sein Kunsturteil voran (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van David Vinckeboons, Schilder van Mecchelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 299r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63EdVT3fH]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Neben diesem habe Vinckeboon auch eine »Bauernhochzeit« gemalt, die nach Frankfurt gebracht wurde, »voor den Heeren Caymocx« (vermutlich die Verleger Hubert und Balthasar Caymocx).
Van Mander erwähnt außerdem noch zwei Werke, die Vinckeboons 1604 für Gillis van Coninxloo anfertigte: eine »Predigt Christi« sowie eine »Bauernhochzeit« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van David Vinckeboons, Schilder van Mecchelen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 299v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63EdVT3fH]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander schreibt auch über Bloemaerts Lehrzeit bei Joost de Beer (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Abraham Bloemaert, uytnemende Schilder van Gorricum, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 297r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63EdP3BUy]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander kann die Vita Bloemaerts 1604 bis zu dessen 37. Lebensjahr verfolgen und beschließt sie mit demselben allegorischen Bild und einem Wortspiel mit Bloemarts Name (»bloem« = Blume), mit dem er die Biographie eröffnet hat (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Abraham Bloemaert, uytnemende Schilder van Gorricum, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 298r [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63EdP3BUy]).
Christina Posselt, 09/12/2011

Bei van Mander heißt im Gegenteil »niet sonder reden« (nicht ohne Grund), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hendrick van Steenwijck, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 261v [Accessed: 2011-11-16. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63EdJdvje].
Christina Posselt, 09/12/2011

Van Mander spricht zwar auch von »met Eyerschalen« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Gaddo Gaddi, Florensch Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 95r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631ElzEmJ]), gemeint ist aber Temperamalerei.
Christina Posselt, 09/15/2011

Van Mander gibt am Ende der Vita die Grabschrift Tafis (nach Vasari in niederländischer Übersetzung) wieder: »Hier light Andries, die/ constigh van manieren,/ Met wercken schoon, en lustich wel ghedaen./ Tuscanen heeft vermoyt, en is ghegaen/ Hier boven, t’Rijck der Sterren oock vercieren.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Andries Tafi, Florensche Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 95r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631EfKybN]).
Christina Posselt, 09/15/2011

Gemeint ist das auf die Belagerung folgende Sacco di Roma, die Plünderung Roms durch deutsche Landsknechte und spanische Söldner im Jahre 1527, das viele Künstler zur Flucht aus der Ewigen Stadt trieb. Van Mander erwähnt die entsprechende Jahreszahl (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Francisco Mazzoli, Parmensche Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 134v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631Opl6zP]).
Christina Posselt, 09/15/2011

Van Mander zitiert auch die Grabschrift am Ende der Vita: »Perino Bonaccursio Vagae Florentino, qui ingenio, & arte/ singulari, egregios cùm Pictores permultos, tum plastas facilè/ omnes superavit, Catharina Perini coniugi, Lavina Bonaccursia/ parenti, Iosephus Cincius socero charissimo, & optimo fecêre./ Vixit ann. 46. mens. 3. dies 21. Mortuus est 14. Kalen./ Novemb. Anno Christi 1547.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Pierijn del Vaga, Schilder en Bouwmeester van Florencen, zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 142r [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631P6rVPG]).
Christina Posselt, 09/15/2011

Dieses Bild beschreibt van Mander noch genauer und zitiert auch die erste Strophe des Liedes, das bei der Präsentation des siebten Wagens angestimmt wurde: »Hy, die natuer gheeft wetten,/ Can staet en eeuw versetten,/ Hy oorsaeckt deucht en spoet:/ De Weerelt t’quaet moet doogen,/ Soo langh hy’t wil ghedoogen./ Dus soo dit Beeldt maeckt vroet,/Comt al op seker voet/ D’een eeuw na d’ander stappen,/ Ter weerelt doende slappen/ Nu t’quaet, en dan het goedt.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Iacob van Puntormo, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 146r f. [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/631POF2OT]).
Christina Posselt, 09/15/2011

Van Mander erwähnt hier noch die »Verkündigung an Maria« in San Francesco a Ripa im römischen Stadtteil Trastevere (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Salviati, uytnemende Schilder van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 156v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632QvbAGq]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Van Mander erwähnt auch die während Salviatis venezianischem Aufenthalt entstandene Tafel der Sacra Conversazione für die Kirche Santa Cristina della Fondazza in Bologna (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Salviati, uytnemende Schilder van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 157r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632QvbAGq]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Van Mander beschreibt außerdem noch ausführlich eine dekorative Zeichnung Salviatis mit dem Thema der Lebensalter (als Entwurf für ein Tondo im Haus von dessen Freund, den Goldschmied Piero di Marcone wie Vasari berichtet), vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Salviati, uytnemende Schilder van Florencen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 157r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632QvbAGq] und Vasari, Le Vite [Vasari, Giorgio: Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architetti, ] 1568, überprüft anhand der Ed. Bettarini/Barocchi [Bettarini, Rosanna/Barocchi, Paola (Hrsgg.)/Vasari, Giorgio (Autor): Le vite de’ più eccellenti pittori, scultori e architettori nelle redazioni del 1550 e 1568, 6 Bde., hrsg. von Rosanna Bettarini und Paola Barocchi, Florenz 1966–87], vgl. Online-Ausgabe SNS, Bd. V, S. 520 [Accessed: 2011-11-03. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/62vIRHTl8].
Christina Posselt, 09/16/2011

Neben der Übermalung der Ignudi von Michelangelo in der Sixtinischen Kapelle erwähnt van Mander auch die von Daniele da Volterra dort gemalten Heiligen Katharina und Blasius (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Daniel Ricciarelli van Volterra, Schilder en Beeldtsnijder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 160r f. [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632R9wkKB]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Van Mander berichtet über Taddeos Zeit in Rom bei Pompeo da Fano (Morganti) etwas ausführlicher (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Taddeo Zucchero, Schilder van S. Agnolo in Vado, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 161r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632RFC7Yf]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Auch van Mander wiederholt das am Anfang der Vita bereits angegebene Geburtsjahr Taddeos, gibt dessen Lebensalter aber korrekt mit 45 Jahren an (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Taddeo Zucchero, Schilder van S. Agnolo in Vado, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 163v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632RFC7Yf]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Van Mander erwähnt unter den Werken Primaticcios noch das Grabmal Heinrichs II. in Saint-Denis (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Primaticcio, van Bolognen, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 174r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Rl58R6]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Van Mander führt an dieser Stelle noch ein Zitat aus Ariosts Orlando furioso an: »E Tizian che honora/ Non men Cador, che quei vinezia, e Vrbino.« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Tiziano Vccello, van Cadoor, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 175r [Accessed: 2011-10-31. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/62qQtml55]).
Christina Posselt, 09/16/2011

Hier lässt Sandrart eine längere Passage von van Manders Vita aus, in der dieser noch einige weitere Werke Zuccaris aufzählt: die Fresken in der Sala dei Chiaroscuri (Palafrenieri) im Palazzo Apostolico, das heute verlorene Fresko von »Moses und Aaron vor dem Pharao« (1563) im Belvedere für Pius IV. (sowie dessen graphische Reproduktion durch Cornelis Cort, vgl. Registr. no. V,8.188 Moses and Aaron before Pharaoh), die ebenfalls heute verlorenen Fresken in der Capella Grimani in San Francesco della Vigna (um 1563/64) und für Santa Maria Annunziata (vgl. auch hier den Reproduktionsstich von Cort: Registr. no. V,8.190 The Annunciation with Prophets), schließlich die Fresken für Kardinal Ippolito II d’Este in der Villa d’Este in Tivoli sowie die Vollendung der von seinem Bruder Taddeo begonnenen Fresken in San Marcello al Corso und Santissima Trinità dei Monti (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Frederijck Zucchero, Schilder van S. Agnolo in Vado, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 185v–186r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632SAB47Y]).
Christina Posselt, 09/19/2011

An dieser Stelle lässt Sandrart eine längere Passage van Manders aus, in der dieser noch weitere Werke Vasaris nennt: u. a. die »Hochzeit von Ester und Ahashver« (1548 für die Abtei Sante Flora e Lucilla in Arezzo), »Die Bekehrung des Paulus« in San Pietro in Montorio, ferner für das Oratorio di San Giovanni Decollato die »Enthauptung Johannes des Täufers« (1553) sowie Vasaris Projekte für die Vigna und Villa Giulia unter Papst Julius III. (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Giorgio Vasari, Schilder en Bouwmeester van Aretso, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 183v–184v [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632S2iJge]).
Christina Posselt, 09/21/2011

Wie aus van Manders Text ersichtlich ist (s. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Cornelisz. Vermeyen, von Beverwijck, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 225r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bnmnehp]), handelt es sich hierbei um den Kupferstich in den Effigies pictorum [Lampsonius, Dominicus/Hondius, Hendrik: Pictorum aliquot celebrium praecipuae germaniae inferioris effigies, Den Haag 1610] (vgl. darin den Kupferstich zu Jan Vermeyen).
Christina Posselt, 10/17/2011

Im Gegensatz zu Sandrart, der mit »Epitaphium« das Grabmal bezeichnet, zitiert van Mander auch das geschriebene Epitaph von Lampsonius (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Cornelisz. Vermeyen, von Beverwijck, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 225r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bnmnehp]).
Christina Posselt, 10/17/2011

An dieser Stelle weiß van Mander noch von der Freundschaft Vermeyens zu Jan van Scorel zu berichten (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Cornelisz. Vermeyen, von Beverwijck, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 225r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bnmnehp]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Namentlich nennt van Mander ein Marienbild bei Melchior Wijntges sowie einen Bacchus bei Sion Luz (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioos van Cleef, gheheeten den sotten Cleef, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 227r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BoElBOA]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Van Mander zitiert Lampsonius’ lateinische Verse in niederländischer Übersetzung (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Ioos van Cleef, gheheeten den sotten Cleef, uytnemende Schilder van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 227r [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BoElBOA]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Hier dürfte es sich um einen Druckfehler handeln und »1555« gemeint sein (vgl. auch Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Mostart, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 229v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BooYavg]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Zu Mostaerts Werken äußert sich van Mander auführlicher: Porträts und Altartafeln werden benannt, ebenso einzelne weitere Werke wie ein »Ecce Homo« (evtl. mit dem heute im Puschkin-Museum in Moskau befindlichen Werk zu identifizieren, vgl. Mander, Schilderboek (Ed. Miedema 1994–99) [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. III, S. 199, Anm. 87 und Abb. 147), ein Christusbild, ein Götterfest (zwar unbekannt, aber ikonographisch wohl eine Szene aus der Hochzeit von Peleus und Thetis, vgl. Mander, Schilderboek (Ed. Miedema 1994–99) [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. III, S. 200) und einige biblische Szenen. Zu den Kunstsammlern, die Mostaerts Bilder wertschätzten und besaßen, zählten Jakob Rauwaert und Floris Schoterbosch (vgl. zu diesem Mander, Schilderboek (Ed. Miedema 1994–99) [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. III, S. 202); Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Mostart, Schilder van Haerlem, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 229r f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BooYavg].
Christina Posselt, 10/17/2011

Bei van Mander ist dieser Lebenswandel nicht Marten, sondern Joris zuzuschreiben (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Hendrick, en Marten van Cleef, Schilders van Antwerpen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 230v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bp9JGT4]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Bei van Mander wird diesbezüglich nicht von zwei Frauen, sondern von der zweiten Ehefrau (Jida de Neve) berichtet (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], T’leven van Ian Cornelisz. Vermeyen, von Beverwijck, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 224v [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63Bnmnehp]; s. auch Mander, Schilderboek (Ed. Miedema 1994–99) [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. III, S. 138).
Christina Posselt, 10/17/2011

Nicht nur über die Holzschnitte von Schwarz lässt sich van Mander genauer aus, auch von dessen Schülern weiß er zu berichten: Cornelis van der Goude, Simon Jacobsz. und Willem Tybout sind nicht mit Sicherheit zu identifizieren (vgl. Mander, Schilderboek (Ed. Miedema 1994–99) [Miedema, Hessel (Hrsg.): Karel van Mander. The Lives of the Illustrious Netherlandish and German Painters, from the first edition of the Schilder-boeck (1603–1604), 6 Bde., Doornspijk 1994–1999], Bd. III, S. 174–176), erwähnt werden zudem Hans Bamesbier sowie Cornelis Visscher und Dirck Pietersz. Crabeth, der als einziger von Sandrart an anderer Stelle erwähnt wird (vgl. TA 1675, II, Buch 3 (niederl. u. dt. Künstler), S. 281 und Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Swart Ian, oft Ian swart, constigh Schilder van Groeninghe, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 227v f. [Accessed: 2011-11-14. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63BobrIcs]).
Christina Posselt, 10/17/2011

Die »Chimera van Bellerophon« wie van Mander korrekt angibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het Leven Der oude Antijcke Doorluchtige Schilders, Egyptenaers, Griecken, en Romeynen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 62v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kocy8NU]); es handelt sich um die 1553 bei Arezzo aufgefundene etruskische Bronzestatue der Chimäre, die der Sage nach von Bellerophon getötet worden sei.
Christina Posselt, 11/03/2011

Van Mander verwendet an dieser Stelle auch die Bezeichnung dieser Technik, Enkaustik (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Polygnotus, Schilder van Athenen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 63r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63koVYobt]).
Christina Posselt, 11/04/2011

Dazu bei van Mander die Zeitangabe 18. Olympiade (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Bularchus Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 64r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63koMWJan]).
Christina Posselt, 11/04/2011

Bei van Mander das dritte Buch der Ilias (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Zeuxis van Heraclea, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 67v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63knKK8WF]).
Christina Posselt, 11/07/2011

Bei van Mander heißt es hier leicht abweichend: »Dit schrickt 19. Olympiaden, dat zijn dan (afghetrocken de 4. Iaren) 91. Iaren« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Zeuxis van Heraclea, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 68v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63knKK8WF]).
Christina Posselt, 11/07/2011

Bei van Mander leicht abweichend: »Nu laet ick desen lesten genoemden Aristides een Beeldt-snijder wesen, die zijn genuechte hadde (gelijck doe veel t’ghebruyck was) Peerden te maken, soo twee oft vier t’samen, die eenen triumph oft koetswagen trocken, en achte datter drie Aristides zijn gheweest, waer van de resterende twee zijn in verscheyden tijden Schilders gheweest, oft ist maer eenen, hy moet tot wonder grooten ouderdom zijn ghecomen.« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Aristides, Schilder van Thebes, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 71r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kn2iAeR]).
Christina Posselt, 11/07/2011

Van Mander bietet hier zwei Lesarten an: »en hy noemde dit Stephanoplocos, dat is, Tuylmaeckster, oft Stephanopolis, dat is, Tuyl-vercoopster« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Pausias, Schilder van Sicyonien, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 73r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kmakZ0b]).
Christina Posselt, 11/07/2011

Vielmehr einen Drachen (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Philochares, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 75v [ Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kmEPgTM]), was hier wohl versehentlich vertauscht wurde.
Christina Posselt, 11/07/2011

Erstaunlicherweise übernimmt Sandrart in der Übersetzung nicht das Bild des Ruhmestempels, das sich zu den anderen Architekturmetaphern der Teutschen Academie gefügt hätte: »doch is zijnen naem in t’Gheruchts Tempel eeuwighe plaetse weerdigh« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Melanthus, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 76v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63km6Jt1l]).
Christina Posselt, 11/07/2011

Bei van Mander heißt es hier wesentlich kürzer und leicht abweichend: »hem bevreesende te sien los laten eenen Stier, daer hy most teghen vechten« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Antiphilus, Schilder van Egypten, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 85r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63klFzrfF]).
Christina Posselt, 11/08/2011

Van Mander geht an dieser Stelle auch auf die Wortbedeutung ein: »Niet alleen tot in Plinij tijdt en is dit Spreeckwoordt gheduert: maer noch op heden worden oubollige ghedaenten van Schilderijen, sottte vertellingen oft wercken, al veel grillen, oft sotte grillen geheeten« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Antiphilus, Schilder van Egypten, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 85r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63klFzrfF]).
Christina Posselt, 11/08/2011

Van Mander bekennt explizit: »Van waer hy was, is my niet bekent« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Ctesidemus, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 85r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kl87VwN]).
Christina Posselt, 11/08/2011

Van Mander ist hier kürzer und gebraucht das Bild vom Diener und seinem Meister (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Ctesidemus, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 85r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kl87VwN]).
Christina Posselt, 11/08/2011

Van Mander ist hier präziser: »die welcke voor de Iustitie wort ghehouden« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Simus, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 87r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kjqra3J]).
Christina Posselt, 11/09/2011

»liggghende in een Volders winckel« wie van Mander die Darstellung ergänzend beschreibt (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Simus, Schilder, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 87r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kjqra3J]).
Christina Posselt, 11/09/2011

Dieses Qualitätsmerkmal fehlt bei van Mander (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Theodorus, Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 87r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kjhH2yt]).
Christina Posselt, 11/09/2011

Bei van Mander »een Ghesant der Teutones oft Saxen« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Lucius Scipio, Broeder van Scipio Africanus, Schilder van Room, hier zitiert nach der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 89v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kiYcvKa]).
Christina Posselt, 11/09/2011

Van Mander fügt noch eine kleine Digression zur weiten Verbreitung der Wandmalerei in der Antike an, vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Ludius, Landtschap Schilder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 88r [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kiFICxq].
Christina Posselt, 11/09/2011

Van Mander nennt hier namentlich Andrea del Sarto, Tintoretto sowie Federico und Taddeo Zuccari (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Laken oft Draperinghe. Het thiende Capittel, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 44v [Accessed: 2011-11-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63112phLS]).
Christina Posselt, 12/16/2011

An dieser Stelle liegt eine falsche Lesart von van Manders Text vor: während dieser von »galeye« (d. h. Galeere) spricht, liest Sandrart »Galerie« und modifiziert den Passus entsprechend: »Hy maeckte noch eenen Hyacinthus, welck was een Iongeling, die seer van Apollo bemint was, daer den Keyser Augustus sulck een behagen in creegh, dat hy dit stuck dede brengen in zijn galeye, om te Room te brengen, en dit gheschiedde nae het innemen van der stadt Alexandrien in Egypten.« (Vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Nicias, Schilder van Athenen, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 74v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63kmOO0iV]).
Saskia Cohen-Willner, 03/12/2012

An dieser Stelle weicht Sandrart von van Mander ab: Michelangelo wird nicht als Danieles Abgott beschrieben, vielmehr geht es um die Michelangelo-Büste, die Daniele goss: »daer hy de beelden afgoot van Michel Angelo, hebbende zijnen dienst aengheboden den Hertogh, die aengenaem was, te gaen beschicken zijn Marberen, datse te Room souden worden bestelt« (vgl. Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Daniel Ricciarelli van Volterra, Schilder en Beeldtsnijder, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 160r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632R9wkKB]). Für diesen Hinweis sei Saskia Cohen herzlich gedankt.
Christina Posselt, 03/12/2012

Aufgrund der starken Verkürzung der entsprechenden Passage in van Manders Schilderboek, das Sandrart hier als Quelle dient, erschließt sich nicht, dass mit »daselbst« nicht mehr Fontainebleau gemeint ist, sondern Meudon; vgl. dazu van Mander: »Den selven Abt Primaticcio, heeft voor den Cardinael van Loreynen veel fraey dinghen ghedaen te Modone, in zijn seer groot Paleys, ghenoemt de Grotte, welck om zijn grootheyt by d’Antijcke dingen te ghelijcken, mocht een Terme geheeten wesen, om datter soo veel groote Logien, trappen, openbaer ghemeen Salen, Cameren, en heymelijcke stancien oft Cameren zijn. En om ander verscheydenheyt te verswijghen, isser een seer schoon Camer, geheeten het Pauelgioen, wesende aengheciert met compartimenten van Cornicen, die men van onder op siet, vol figueren, die oock alsoo vercorten en seer schoon zijn.« (Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Het leven van Francesco Primaticcio, van Bolognen, Schilder, en Bouwmeester, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 174r [Accessed: 2011-11-08. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/632Rl58R6].)
Saskia Cohen-Willner, 03/12/2012

An dieser Stelle ist van Mander im Original näher an der Beschreibung von Plinius, der keine Galerie und keinen Palast erwähnt, sondern davon spricht, dass Augustus beide Bilder »an den beliebtesten Stellen seines Forums in seiner zurückhaltenden Schlichtheit als Geschenk geweiht« habe (vgl. Plin. nat. 1973–1996 (Ed. König, mit dt. Übers.) [Plinius Secundus, Gaius: [Naturalis Historia] Naturkunde, lateinisch-deutsch, hrsg. und übers. von Roderich König, 31 Bde., München 1973–1996], 35, 93 f.; dazu van Mander: »welcke Tafereelen namaels werden gestelt seer statelijck van den Keyser Augusto, op t’voorbaerste van zijn wandelplaetse«, Mander, Schilderboek [Mander, Karel van: Het Schilderboek, ], Van Appelles, Prince der Schilders, überprüft anhand der Ausgabe von 1604 [Mander, Karel van: Het Schilderboek, Nachdruck der Ausgabe Haarlem 1604, Utrecht 1969], vgl. Online-Ausgabe DBNL, fol. 81v [Accessed: 2011-12-07. Archived by WebCite® at http://www.webcitation.org/63klvXmDK]). Für diesen Hinweis sei Saskia Cohen herzlich gedankt.
Christina Posselt, 03/15/2012